Gıda Alerjileri ve İntoleranslarının Klinik Teşhisi
Gıda alerjisi ile gıda intoleransı sık karıştırılır; ikisi de yemek sonrası şikâyet yapabilir ama mekanizma, risk ve teşhis yolu farklıdır. Klinik teşhisin amacı «internet IgG paneli» ile her şeyi yasaklamak değil; gerçek tetikleyiciyi bulmak, gereksiz kısıtlamayı önlemek ve (alerjide) anafilaksi riskini yönetmektir. Testlerden önce glüten veya sütü kesmek tanıyı bozabilir.
Alerji mi, İntolerans mı?
- Gıda alerjisi (çoğunlukla IgE): Bağışıklık sistemi aracılıdır. Kaşıntı, ürtiker, şişme, nefes darlığı, kusma; dakikalar–2 saat içinde olabilir. Anafilaksi riski vardır.
- Gıda intoleransı: Bağışıklık dışı (enzim eksikliği, FODMAP hassasiyeti, farmakolojik etki vb.). Şişkinlik, gaz, karın ağrısı, ishal sık; hayatı tehdit eden anafilaksi tipik değildir.
- Çölyak: Glütene karşı otoimmün hastalık; klasik IgE alerjisi değildir. Ayrı tanı yolu vardır.
- Buğday alerjisi: IgE aracılıdır; çölyak ve non-çölyak hassasiyetten ayrılmalıdır.
Klinik Öykü: Teşhisin Temeli
- Hangi gıda, ne kadar, ne kadar süre sonra şikâyet?
- Deri / solunum / sindirim / sistemik bulgular
- Tekrarlanabilirlik; çiğ vs pişmiş farkı (ör. bazı meyve–sebze sendromları)
- Egzersiz, NSAİİ, alkol ile tetiklenen reaksiyonlar
- Atopi (astım, egzama, polen) öyküsü
- Beslenme günlüğü (2–4 hafta) çok değerlidir
Alerji Teşhisinde Kullanılan Araçlar
- Deri prick testi — seçilmiş gıdalarda; öyküyle birlikte yorumlanır
- Spesifik IgE kan testi — öyküyü destekler; «pozitif = kesin alerji» değildir
- Oral gıda provokasyonu — altın standart; kontrollü ortamda, deneyimli ekiple
- Gerekirse bileşen bazlı testler (seçilmiş olgularda)
Öyküsüz geniş «gıda alerji paneli» yanlış pozitiflerle aşırı kısıtlamaya yol açabilir.
İntolerans Teşhisinde Yaklaşım
- Laktoz intoleransı: öykü + gerekirse hidrojen nefes testi / eliminasyon–yeniden ekleme
- FODMAP hassasiyeti / IBS ilişkisi: diyetisyen eşliğinde kısa süreli eliminasyon ve kademeli geri ekleme
- Histamin / katkı maddesi şüphesi: öykü odaklı; rastgele uzun yasak listelerinden kaçınma
- Çölyak şüphesinde: glüten kesilmeden önce seroloji (± biyopsi) — aksi halde tanı maskelenir
Sık Yanlışlar
- IgG gıda panellerini «alerji teşhisi» sanmak (çoğu kılavuzda tanısal önerilmez)
- Test öncesi ana gıdaları kesmek
- Tek pozitif kan sonucuna göre ömür boyu yasak
- Her şişkinliği alerji kabul etmek
- Anafilaksi riski varken evde «deneme» yapmak
Teşhis Sonrası Yönetim İlkeleri
- Kanıtlı alerji: kaçınma, etiket okuma, gerekirse adrenalin otoenjektör eğitimi
- İntolerans: tolerans eşiğine göre bireysel diyet; gereksiz total eliminasyondan kaçınma
- Besin eksikliği riski (özellikle çocuk / çoklu yasak) → diyetisyen takibi
- Okul / restoran / seyahat için yazılı plan
Ne Zaman Acil / Erken Başvuru?
- Nefes darlığı, ses kısıklığı, dil–dudak şişmesi, tansiyon düşmesi (acil — 112)
- Yemek sonrası yaygın ürtiker + kusma
- Bebek/çocukta büyüme geriliği + kronik ishal
- Açıklanamayan demir eksikliği / kilo kaybı (çölyak vb. ayırıcı tanı)
Mersin'de Clinicia Yaklaşımı
Clinicia’da gıda ilişkili şikâyetler; abartılı yasak listeleri yerine öykü, uygun tıbbi test yönlendirmesi ve diyetisyen eşliğinde güvenli eliminasyon–geri ekleme ile ele alınır. Amaç doğru teşhis, yeterli beslenme ve gereksiz korkuyu azaltmaktır.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; alerji/intolerans teşhisi, provokasyon testi ve adrenalin reçetesi hekim değerlendirmesi ile yapılır. Nefes darlığı veya şişmede acil yardım çağırın.
İlgili Uzman
